ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 5.4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 1.8 ਤੋਂ 2.7 ਮਿਲੀਅਨ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰ ਸਾਲ 80,000 ਤੋਂ 130,000 ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, 2019 ਅਤੇ 2020 ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਕਾਰਨ 1.2 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ WHO ਨੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਵੇਂ ਇਲਾਜਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਟਾਰਗੇਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ (TPPs) ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਟਾਰਗੇਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ (TPPs) ਕੀ ਹਨ?
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੁਆਰਾ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਇਹ ਟਾਰਗੇਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ (TPPs) ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਦਮ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। 27 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ WHO ਨੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਵਾਲੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਨਵੇਂ ਟਾਰਗੇਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ (TPPs) ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ ਰਵਾਇਤੀ ਐਂਟੀਵੇਨੋਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਜਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਛੋਟੇ-ਅਣੂ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਡ ਐਂਟੀਬਾਡੀ ਬਾਇਓਲੋਜਿਕਸ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ TPPs ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀਆਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਅਤੇ ਅਨੁਕੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜਕਾਰ, ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੈਗੂਲੇਟਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
WHO ਦੀ ਭਾਰਤ ਲਈ ਨਵੀਂ ਪਹਿਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 3 ਤੋਂ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਸੱਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਡੰਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਲਗਭਗ 50,000 ਤੋਂ 60,000 ਮੌਤਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜਾ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। WHO ਅਨੁਸਾਰ, ਹਰ ਸਾਲ 400,000 ਹੋਰ ਲੋਕ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਪੰਗਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪੰਗਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਕੱਟਣਾ, ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅਤੇ ਪੋਸਟ-ਟਰਾਮੈਟਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿਕਾਰ (PTSD) ਵਰਗੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਡਾਕਟਰ?
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 3 ਤੋਂ 4 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਪ ਡੰਗ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 60,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਗੁਰਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਡੰਗ ਕਿਸੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਜੋਖਮ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਸਕਦਾ ਹੈ।-ਡਾ. ਸਦਾਨੰਦ ਰਾਉਤ
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਦਾ ਪੀੜਤ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ‘ਤੇ ਧੱਕੇ ਗਏ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਖੰਡਰ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਪਲਬਧ ਐਂਟੀਵੇਨਮ ਪੌਲੀਵੈਲੈਂਟ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।-ਡਾ. ਸਦਾਨੰਦ ਰਾਉਤ
ਸੱਪ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਰੇਕ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ ‘ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਪਲਬਧ ਐਂਟੀ-ਵੇਨਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਦੇ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ‘ਟਾਰਗੇਟ ਪ੍ਰੋਡਕਟ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲ’ (ਟੀਪੀਪੀ) ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਦਾਰਥ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਂਟੀ-ਵੇਨਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ‘ਨੈਫਰੋਸਿਸ’ ਦੇ ਜੋਖਮ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।-ਡਾ. ਸਦਾਨੰਦ ਰਾਉਤ
ਇਹ ਇਲਾਜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ
ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਟੀਪੀਪੀ ਸਥਾਨਕ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਡੰਗਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਟਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ (ਨੈਕਰੋਸਿਸ) ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਅਕਸਰ ਪੀੜਤ ਇੱਕ ਅੰਗ ਗੁਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਨਵਾਂ ਟੀਪੀਪੀ ਸਥਾਨਕ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਇਲਾਜ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਲਾਗਤ-ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੋਵੇਂ ਹੈ।-ਡਾ. ਸਦਾਨੰਦ ਰਾਉਤ
ਭਾਰਤ ਦੇ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦੀਆਂ 310 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੈਰ-ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਲਗਭਗ 66 ਕਿਸਮਾਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਘੱਟ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਾਤਕ ਡੰਗ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
- Russell’s Viper
- Indian cobra
- General Karait
- Saw-scaled Viper
ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਪੌਲੀਵੈਲੈਂਟ ਐਂਟੀਵੇਨੋਮ ਦੁਆਰਾ ਘੱਟ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੇਅਸਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।