ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਤਣਾਅ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਸਥਿਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ ਸੰਕਟ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ E20 ਪੈਟਰੋਲ ਰਣਨੀਤੀ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਗੇਮ-ਚੇਂਜਰ ਦੱਸਿਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ 20 ਫੀਸਦੀ ਈਥਾਨੌਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਯਾਤ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਘਟਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਭਾਰਤ 20 ਫੀਸਦੀ ਈਥਾਨੌਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 45 ਮਿਲੀਅਨ ਬੈਰਲ ਘੱਟ ਕੱਚਾ ਤੇਲ ਆਯਾਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਾਅ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਬਚਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਗੰਨਾ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਈਥਾਨੌਲ ਕੀ ਹੈ?
ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਚੌਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੁੱਖ ਫਸਲਾਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਫਸਲਾਂ ਹੁਣ ਭਾਰਤੀ ਭੋਜਨ ਪਲੇਟ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋ ਇਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਊਰਜਾ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਈਥਾਨੌਲ ਇੱਕ ਤਰਲ ਅਲਕੋਹਲ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਰੰਗਹੀਣ, ਜਲਣਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਰਸਾਇਣਕ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੰਨੇ, ਮੱਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਇਓਮਾਸ ਦੇ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ, ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਆਕਟੇਨ ਬਾਲਣ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਗੈਸੋਲੀਨ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਈਥਾਨੌਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੰਨੇ ਦੇ ਸ਼ਰਬਤ (ਗੁੜ) ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਸਤੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਸਾਨ ਹੈ।
ਈਥਾਨੌਲ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਈਥਾਨੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਤਰੀਕੇ ਹਨ: ਸੁੱਕੀ ਮਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਗਿੱਲੀ ਮਿਲਿੰਗ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੀ ਮਿਲਿੰਗ ਵਿਧੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮੱਕੀ, ਗੰਨੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੱਕੀ ਤੋਂ ਈਥਾਨੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨਾਜ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਬਰੀਕ ਪਾਊਡਰ ਵਿੱਚ ਪੀਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗੰਨੇ ਨੂੰ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਸ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੰਡ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਮੋਟਾ ਸ਼ਰਬਤ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਕੱਚੇ ਮਾਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣਾ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਅੱਗੇ ਪੀਸੀ ਹੋਈ ਮੱਕੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਬਾਇਓਕੈਮੀਕਲ ਹੈ ਜੋ ਮੱਕੀ ਵਿੱਚ ਸਟਾਰਚ (ਗੈਰ-ਖੰਡ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ) ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਖੰਡ ਦੇ ਅਣੂਆਂ ਵਿੱਚ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ‘ਤੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਇੱਕ ਮੋਟੇ ਅਤੇ ਚਿਪਚਿਪੇ ਘੋਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਮੋਟੇ ਸ਼ਰਬਤ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ।
ਹੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਟਾਰਚ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੀ ਸ਼ੱਕਰ (ਗਲੂਕੋਜ਼) ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਗਲਾ ਕਦਮ ਖਮੀਰ ਜੋੜਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਖਮੀਰ ਹੀ ਖੰਡ ਨੂੰ ਅਲਕੋਹਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਰਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਪੜਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਖਮੀਰ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖਮੀਰ ਖੰਡ ਦੀ ਖਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਾਰਬਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਗੈਸ (ਜੋ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਈਥਾਨੌਲ – ਯਾਨੀ ਅਲਕੋਹਲ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ 2-3 ਦਿਨ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਤਾਪਮਾਨ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਗਰਮ ਪੱਧਰ (30°C ਅਤੇ 35°C ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ) ‘ਤੇ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਤਰਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10-15 ਫੀਸਦੀ ਈਥਾਨੌਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਹੁਣ ਵੱਖ ਹੋਣ ਦਾ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਰਣ ਨੂੰ ਗਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਈਥਾਨੌਲ ਦਾ ਉਬਾਲਣ ਬਿੰਦੂ ਪਾਣੀ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਫ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਫ਼ ਨੂੰ ਫਿਰ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਤਰਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਸੰਘਣਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਤਰਲ ਨੂੰ ਈਥਾਨੌਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਪੱਧਰ 99 ਫੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸੈਲੂਲੋਸਿਕ ਈਥਾਨੌਲ ਉਤਪਾਦਨ
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ (ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੰਡਲ, ਤੂੜੀ ਜਾਂ ਪੱਤੇ) ਤੋਂ ਈਥਾਨੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਅਜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਸਾਲ ਗੰਨੇ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ ਲੀਟਰ ਈਥਾਨੌਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਵਾਧੂ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਪੈਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਈਥਾਨੌਲ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਤੇਲ ਡਿਪੂ ਜਾਂ ਟਰਮੀਨਲ ‘ਤੇ ਬਲੈਂਡਿੰਗ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਈਥਾਨੌਲ ਨੂੰ ਪੈਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਾਈਪਲਾਈਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁੱਖ ਪੈਟਰੋਲ ਸਟੋਰੇਜ ਟੈਂਕ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਈਥਾਨੌਲ ਦਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਈਥਾਨੌਲ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਫਾਇਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਦੀ ਬੱਚਤ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਲਣ ਦੀਆਂ ਲਾਗਤਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।